Afyonkarahisar’ın dağ köyünden satın alınan tarihi eski Öküz arabası (kağnıyı) termal tesisimizin girişine misafirlerimizin görmesi incelemesi ve o günleri hatırlamaları için yerleştirdik. Ben de öküz arabasını görünce, öküzler olmamasına rağmen eski günleri hatırlayarak arabanın üzerine çıktım.
Türk Bağımsızlık (Kurtuluş) Savaşının simgesine dönüşen öküz arabaları ve kağnılar Kuvayı Milliyenin çıkardığı Tekalifi Milliye uygulamasının sonucunda çalışmaya başladı. Öküz arabaları, kağnılar ile cepheye cephane, yiyecek götüren köylü kadınlarımız başta olmak üzere ulusumuz bu zorlu işe gönülden katılmış.
Öküz arabasını görünce 60 yıl öncesi Başarakavak köyün de yaşadığım o günlerimi tekrar hatırladım. Bizim köyde öküz arabaları dağlık olduğu için kullanılmazdı. Yerine iki tekerlekli tek ahşap dingilli yapımı köy şartlarında daha kolay ve ucuz iki kanatlı kağnılar kullanılırdı.
Ekonomik olması yönünden köylüler öküz kağnısı kullanırdı. Ekonomik durumu daha iyi olan köylüler de at arabası kullanırdı. Bizim hem kağnımız hem de at arabamız vardı. Öküzleri Kardeşim Osman’la paylaşmıştık kara öküz benim Sarı öküz Osmanın dı öküzleri yayarken kimin öküzü ekin tarlasına girdiyse o çıkartırdı.
Öküz arabaları ve kağnılar yakın zamana kadar köylerde çiftçilik yapan her ailenin kullandığı günümüzün traktörleriydi. Sabah erkenden kalkan çiftçi kağnısına öküzlerini koşar tarlasını sürmeye, ekin ekmeye, harman sürmeye, buğday, saman çekmeye mevsimine göre her işini yapmak için giderdi.
Akşam tarladan, harmandan kağnısını yükleyen çiftçi köye dönüş yolunda kağnısının tekerleri iyi ses çıkarması için tekerlek göbeğine yanık yağ sürerdi.
Köylü köyüne dönerken yol boyunca kağnısının çıkardığı ses ile neşelenir, sekiz köşeli kasgetini yana yatırır, tabakasındaki tütünden sardığı sigarasını yakar köye dumanlatarak gelirdi. Her kağnı ayı ayrı ses çıkarırdı köyde kimin kağnısının sesi olduğu belli olurdu.
Kağnıyı çeken Öküzler güçlü boğalardan olurdu boğalar önce sığır sürüsü içinde bir iki sene boğalık yapar, yumurtalıkları bir operasyonla burulur iğdiş yapılır, bu operasyona burmak denir. Burulan boğa öküz olur güçlüdür ama azgın değildir çünkü öküz olmuştu.
Öküzlerin kağnıyı çekmesi için boyunlarına boyunduruk takılır, boyunduruğa açılan deliklere zevle takılır iki zelvenin ucu öküzün boynuna göre bağlanır. Zevleler öküzler için sert kürt ağacından, camızlar için demirden yapılırdı.
Boyunduruk ters Y şeklindeki ana taşıyıcının birleştiği yere ucuna ok denir boyunduruk buraya bağlanır, dingil üzerine yük taşıyacak taban ve kanatların bağlandığı yere Y şeklinin açık olan yere de dingil, kağnı tabanı kağnı kolları bağlanırdı. Iki kanat biribirine zencirle bağlanırdı.
Öküzlerin kağnıya koşulması sürülmesi de ilginçtir. At arabalarında olduğu gibi atlara gem takarak dizginlerle idare edilmezdi. Öküzler özgür hayvanlar gem takılmaz başları bağlanmaz. Kağnıyı veya arabayı hareket ettirmek için öküzlere ‘Deh’ deyince yürür ‘Oha’ deyince veya ıslık çalınca dururdu.
Arabayı sağa sola döndürmek için ise hangi yöne dönecekseniz diğer yandaki öküzü dürtmeniz gerekir. Dürtülen öküz hızlandığı için araba diğer tarafa döner.
Dürtme işi de üvendire denilen ucunda minik çivi olan 2 metre uzunluğunda sopa ile yapılır sopayla sırtına vurmak hayvanın yaralanmasına sebep olur. Üstelik onu fazla hissetmez üvendirenin ucundaki sivri çivi ile hafif dokununca onu hissederdi.
Öküz arabası ve kağnı at arabası gibi hızlı değildir ama daha ağır yük taşıyabilir. Özellikle odun, çalı, saman gibi yüksek havaleli yükleri kolay taşırlar. Öküzler o kadar güçlüdür ki araba devrilir onlar devrilmez. Çünkü boyunduruk döner engebelli arazilerde yol yoksa bile devrilmeden giderler.
Öküz arabalarında iki dingil bulunur. Birincisi, iki ön tekerlek arasında, ikincisi ise arka tekerlekler arasında uzanır. Bütün parçalar monte edildiğinde artık araba kullanılır hale gelir.
Kağnılarda ise ahaşaptan yapılmış tek dingil ve iki ahşap dolgulu tekerlerin dışına demir çerçeve kaplanırdı.
Bu yazımda da unutulan öküz arabasını ve öküz kağnısı anlatıp o günleri yaşayan veya o günleri hatırlamak isteyen kişilerle paylaşmak İstedim.
